Laudatio voor Harm van Dijk – Stichting G1000.nu
Voor wie het woord niet kent: Een laudatio is een lofrede.
Door: Geerten Boogaard:
Hoogleraar Staats- en Bestuursrecht
(Thorbecke-leerstoel), Universiteit Leiden
Beste Harm,
Aan mij nu de eer om in tien minuten samen te vatten wat jouw bijdrage is geweest aan de Nederlandse democratie. Dat klinkt als een grote uitdaging – en dat is het ook. Maar een laudatio bij een promotie mag maar drie minuten duren, dus voor mijn doen gaat dit langdradig worden.
Waarom ik? Een reden zou kunnen zijn dat wij al heel lang teruggaan en ik in de loop van de tijd ook persoonlijk zeer gesteld op je ben geraakt. Maar de eigenlijke reden moet wel zijn dat ik tegenwoordig de Thorbecke-leerstoel bekleed. Er is namelijk alle reden om jou met Thorbecke te vergelijken. Mijn voorganger Job Cohen deed dat al in zijn oratie en zijn afscheidsrede. Ik hoef daar alleen maar op voort te borduren.
Als je lange lijnen trekt, dan zou je kunnen zeggen dat Thorbecke wel een democratie invoerde, maar het passief en actief kiesrecht tot de elite beperkte. Zowel de kiezers als de kandidaten kwamen uit een selecte groep welgestelden. Thorbecke wilde wel meer, want hij voorzag dat het staatsburgerschap het leidend beginsel zou gaan worden. Maar hij vond dat daarvoor eerst het onderwijspeil omhoog moest. Daarom stichtte Thorbecke de HBS.
Thorbecke voorzag het juist: in de loop van de tijd is het actief kiesrecht uitgebreid – inmiddels mag iedereen stemmen. Maar het passief kiesrecht bleef beperkt tot de elite. Partijen stellen de kandidaten op, maar slechts twee procent van de Nederlanders is lid van een partij. En die politieke partijen verliezen rap hun functie. De belofte van het democratiseren van het passief kiesrecht werd dus nog nooit vervuld. Maar daaraan heb jij gewerkt, Harm.
De burgerberaden waar jij aan hebt gewerkt zijn geen geradicaliseerd actief kiesrecht, waarbij de verwachting is dat een willekeurige groep mensen opeens wél weet hoe het zit. Jouw burgerberaden zijn gericht op het uitbreiden van het aantal deelnemers aan de politiek. Het hele systeem in de zaal, ondergedompeld in burgers zonder ambt. De raadsleden, als bewust gekozen burgers, samen in dialoog met willekeurig gekozen burgers. Niet om op een nieuwe manier de neuzen te tellen, maar omdat als alleen het argument telt, iedereen mag deelnemen – juist ook gelote burgers. En dat is het onvervulde deel van de droom van Thorbecke: de democratisering van het passief kiesrecht.
Ik heb ook aan AI gevraagd wat Thorbecke zou hebben gevonden van de G1000. Dat was helder. In de taal van Thorbecke:
“De G1000 is een prijzenswaardige poging om de geest van het volk te doen spreken. De Staat moet gegrond zijn op bestendigheid, verantwoordelijkheid en rede.”
Tegelijkertijd ga je ook over Thorbecke heen, Harm. Want anders dan Thorbecke zich realiseerde, creëert rationaliteit natuurlijk ook veel ongelijkheid. Daarom begint het politieke gesprek op jouw burgertoppen met het delen van ervaringen. Dáárop ontstaat de verbinding. En zo is het uitwisselen van argumenten ook een investering in de gemeenschap.
Er is nog een reden om jou met Thorbecke te vergelijken. Want jij kunt wel het hele systeem in de zaal willen hebben, maar dat betekent niet dat het systeem jou nog in die zaal wil. Want net als Thorbecke heb jij grote successen gevierd en ben je op vele schouders rondgedragen. Maar ben je ook veel tegengewerkt. Dat is pijnlijk, vooral omdat het anderen raakte, maar uiteindelijk ook onvermijdelijk. Nergens in de theorie wordt voorspeld dat het delen van macht vanzelf zal gaan. En alleen degenen die werkelijk een bedreiging vormen – degenen die werkelijk het passief kiesrecht uitbreiden – zullen worden tegengewerkt.
De troost is misschien wel dat de werkelijke impact van Thorbecke veel later bleek. Hoe hij definitief de behartiging van de publieke zaak op een ander spoor heeft gezet. Niet omdat hij dat per se wilde, maar omdat het sowieso al die kant op ging.
Om die reden hebben we het niet alleen over hoeveel G1000’en jij nu uiteindelijk hebt georganiseerd – ik heb eigenlijk geen idee – maar ook over de G1000’en die níet zijn georganiseerd. Want ook daarmee is de term G1000 een begrip geworden. Als een specifiek soort burgerberaad, eentje zoals jij die bedacht hebt: een blauwe gymzaal vol democratische energie, waar zeggenschap samengaat met luisteren.
Het eerste standbeeld voor Thorbecke heeft nog lang op zich laten wachten. Koning Willem III werkte het zelfs actief tegen. Wat dat betreft doe jij het beter, want wij eren jou vandaag al. Dat wil ik doen door jou te bedanken. En dat doe ik niet als wetenschapper die iets interessants heeft kunnen bestuderen, maar uiteindelijk als staatsburger van Nederland.
Dank je wel, Harm, voor je jarenlange bijdrage aan de publieke zaak!